Η ύπαρξη της μονής του αγίου Στεφάνου γίνεται γνωστή σ’ εμάς από τον Βίο της αγίας Θεοδώρας, ο οποίος αποτελεί και την αποκλειστική πηγή που μνημονεύει την μονή μ’ αυτό το όνομα. Αργότερα μνημονεύεται ως μονή της αγίας Θεοδώρας λόγω της μεγάλης έκτασης της τιμής της αγίας που μόνασε εκεί, αγίασε και ανέδειξε μετά την κοίμησή της την Μονή σε σπουδαίο ιερό Προσκυνηματικό χώρο εξαιτίας των πολλών θαυμάτων της.
Η αγία προσφεύγει στην μονή του αγίου Στεφάνου σε ηλικία 25 ετών και κείρεται μοναχή προσφέροντας συγχρόνως ολόκληρη την περιουσία της στην μονή.
Οι χώροι της μονής, που μαρτυρούνται ρητά και κατ’ επανάληψη στο κείμενο του Βίου και της Διηγήσεως είναι το παρεκκλήσιο της Υπεραγίας Θεοτόκου στο μέσον της δεξιάς στοάς του ναού, όπου τοποθετήθηκε το λείψανο της αγίας κατά την μετακομιδή του, το κοινοτάφιο των αδελφών της μονής εντός του καθολικού, η τράπεζα, το μαγειρείο, τα κελλιά, ο χώρος υφαντουργίας, ο μυλώνας, η αυλή, το βαλανείο, το φρέαρ και το θυρωρείο, μέσω του οποίου εισερχόταν κανείς στον ιερό αυτό χώρο.
Στην ιερά μονή της αγίας Θεοδώρας μόνασαν η αδελφή του Aρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης αγίου Νείλου Καβάσιλα και η μητέρα του αγίου Νικολάου Καβάσιλα του Χαμαετού. Αυτό το γεγονός δίνει μία ευνόητη εξήγηση για το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο οποίος συνέγραψε εγκώμιο και επίγραμμα για την αγία Θεοδώρα. Εδώ πρέπει να σημειώσουμε πως μεταξύ των υμνολογικών έργων, τα οποία γράφηκαν για την αγία σώζεται και ένας κανόνας “ποίημα Δημητρίου Κανίσκη”. Συγγραφέας του ο γνωστός λόγιος Δημήτριος Κανίσκης Καβάσιλας, δικαιοφύλαξ και μέγας σακελλάριος της ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης και σύγχρονος του αγίου Νικολάου Καβάσιλα.
Μία άλλη πληροφορία για την ιστορική πορεία της μονής προέρχεται από το “Οδοιπορικό” του Ρώσσου Ιγνατίου του εκ Σμολένσκ κατά την επίσκεψή του στην Θεσσαλονίκη και το Άγιον Όρος το 1405. Το κείμενο του οδοιπορικού έχει ως εξής:
“Ἐν ἔτει 1405 Ἰγνάτιος ὁ Σμολνιάνιν εὑρέθη ἐν Θεσσαλονίκῃ καί προσεκύνησε τόν ἅγιον Δημήτριον καί τήν ἁγίαν Θεοδώραν τήν μυροβλύτιδα καί ἔλαβεν ἐκ τοῦ ἁγίου Μύρου αὐτῶν…”
Λίγο αργότερα επισκέφθηκε την μονή και ο Ρώσσος διάκονος Ζωσιμάς, ο οποίος έμεινε έκπληκτος από την θέα του λειψάνου της αγίας, γιατί φαινόταν σαν να ζούσε και προσθέτει ότι τα ενδύματα του λειψάνου ήταν διαποτισμένα από το μυρίπνοο έλαιο που πήγαζε απ’ αυτό.
Το 1430 με την άλωση της Θεσσαλονίκης, οι Τούρκοι κατατεμάχισαν το άγιο λείψανο. Ωστόσο η μονή της αγίας Θεοδώρας δεν δημεύθηκε, ούτε ακολούθησε την τύχη πολλών μονών και ναών της πόλης, οι οποίες αφού δημεύθηκαν από τον Μουράτ Β’, μετατράπηκαν σε τζαμιά. Μάλιστα κατ’ αυτήν την περίοδο μνημονεύεται από πολλούς ξένους περιηγητές, διότι ήταν μία από τις τρεις μονές που λειτουργούσαν στη Θεσσαλονίκη μετά την άλωσή της, καθώς, σύμφωνα με όσα αναφέρει ο άγιος Φιλόθεος ο Κόκκινος, η μονή βρισκόταν υπό την προστασία της Μάρας Μπράνκοβιτς, μητριάς του Μωάμεθ Β΄του Πορθητή, η οποία είχε αγοράσει τη μονή κατά το έτος 1459. Την ίδια περίοδο σημειώνει ο Θεσσαλονικέας ιερέας Ιωάννης Θολοΐτης πως η γυναικεία ιερά μονή της αγίας Θεοδώρας αριθμούσε διακόσιες (200) μοναχές, γεγονός το οποίο μαρτυρεί μία σημαντική άνθηση της μονής. Άλλες πληροφορίες για την μονή και την γύρω συνοικία της αντλούμε από τα φορολογικά κατάστιχα που καταρτίστηκαν το 1906.
Η μονή ονομαζόταν τουρκικά Kizlar Manastir (Μοναστήρι των Κοριτσιών), αν και η τουρκική της ονομασία δεν επικράτησε μεταξύ των χριστιανικών πληθυσμών, οι οποίοι εξακολουθούσαν να την αποκαλούν με το αρχικό της όνομα. Η συνοικία της αποτελούσε μία από τις δώδεκα χριστιανικές συνοικίες της πόλης. Εκτός των άλλων περιελάμβανε ένα σπίτι για τους ιερείς της, ένα σχολείο και ένα κατάστημα που ανήκαν στην μονή, όπως επίσης και ένα παρεκκλήσι στην συνοικία του αγίου Κωνσταντίνου στην πλατεία Ιπποδρομίου.
Το καθολικό της μονής επλήγη καίρια κατά τις δύο πυρκαγιές του 1890 και 1917. Η πυρκαγιά του 1917 κατέστρεψε ολοκληρωτικά το καθολικό της μονής. Το μόνο κτίσμα που διασώθηκε ήταν το κωδωνοστάσιο του ναού, το οποίο κτίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνος.
Ο νέος ναός κτίστηκε πλησίον του κατεστραμμένου καθολικού το 1935. Το 1957 ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Παντελεήμων ο Α’ (Παπαγεωργίου) ανήγειρε την δυτική πτέρυγα της μονής, όπου λειτούργησαν διαδοχικά φοιτητικό οικοτροφείο και Εκκλησιαστική σχολή.
Το 1974 ο Μητροπολίτης Παντελεήμων ο Β’ (Χρυσοφάκης) ανασυγκρότησε και περάτωσε τα έργα στην μονή της Αγίας Θεοδώρας, η οποία έκτοτε λειτουργεί ως ανδρώα και αριθμεί 54 πατέρες, αγάμους κληρικούς της Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης. Στη μονή φιλοξενούνται επίσης εκκλησιαστικές αποστολές και αγιορείτες πατέρες και διαμένουν ξένοι ιερείς-φοιτητές του Πανεπιστημίου.
Από το 1981 ιδρύεται στο χώρο της μονής το Κέντρο Αγιολογικών Μελετών της Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης. Η μονή συντηρεί με δικούς της πόρους το οικοτροφείο αρρένων «Ο άγιος Αντώνιος» και προβαίνει σε εκδόσεις βιβλίων. Τέλος, να σημειωθεί πως υπό την κηδεμονία της έχει πέντε (5) μετόχια στο χώρο της Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης: 1. το παρεκκλήσιο του αγίου Αντωνίου, στην πλατεία Ιπποδρομίου, 2. το παρεκκλήσιο του αγίου Νικολάου του Τρανού κοντά στην πλατεία Αριστοτέλους, 3. το παρεκκλήσιο του αγίου Παντελεήμονος στην συμβολή των οδών Εγνατία και Ιασωνίδου, 4. το παρεκκλήσιο της Παναγίας της Ελεούσης επί της οδού Τσιμισκή και 5. την εκκλησία του οσίου Δαβίδ, μέρος του παλαιού καθολικού της μονής Λατόμου στην Άνω Πόλη.
Πηγή: Μ. Αρχιμ. Ιωάννου Τασσιά, Ιερά Μονή Αγίας Θεοδώρας Θεσσαλονίκης, εκδ. Ιεράς Μονής Αγίας Θεοδώρας Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 2002.
Καθηγούμενος της Ιεράς Μονής
Ο Πανοσιολογιώτατος Αρχιμανδρίτης π. Βαρνάβας Γιάγκου γεννήθηκε στην Κύπρο το έτος 1965. Έλαβε το πτυχίο του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και του Τμήματος Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής του ιδίου Ιδρύματος.
Την 30.11.1987 εκάρη μοναχός στην Ιερά Μονή Αγίας Θεοδώρας Θεσσαλονίκης. Την 13.12.1987 χειροτονήθηκε Διάκονος και την 11.11.1988 χειροτονήθηκε Πρεσβύτερος υπό του μακαριστού Μητροπολίτου Θεσσαλονίκης κυρού Παντελεήμονος Χρυσοφάκη λαβών το οφφίκιο του Αρχιμανδρίτου.
Από το 1999 διακονεί ως Ιερατικώς Προϊστάμενος του Ιερού Ενοριακού Ναού Παναγίας της Λαοδηγητρίας Θεσσαλονίκης, όπου αναπτύσσει ιδιαίτερη ποιμαντική δράση με επίκεντρο τους νέους και τους φοιτητές.
Με την ευλογία του Παναγιωτάτου Μητροπολίτου Θεσσαλονίκης κ. Ανθίμου το 2008 ορίσθηκε Ηγουμενοσύμβουλος της Ιεράς Μονής Αγίας Θεοδώρας Θεσσαλονίκης και από το 2014 Καθηγούμενος Αυτής.
Το 2012 ο Παναγιώτατος Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης κ. Άνθιμος, του ανέθεσε καθήκοντα Διευθυντού του Γραφείου Νεότητος της Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης.
Ιερά Παρεκκλήσια
Όσιος Δαβίδ. (Μονή Λατόμου)
Η μονή Λατόμου (Όσιος Δαβίδ) βρίσκεται στην Άνω Πόλη στο τέρμα της οδού Αγίας Σοφίας κάτω και νοτιοδυτικά της μονής Βλατάδων, σε πάροδο της οδού Τιμοθέου.
Αρχικά η μονή ήταν του προφήτου Ζαχαρίου, ενώ αργότερα αφιερώθηκε στον “Χριστόν Θεόν καί Σωτήρα”, ή όπως λεγόταν μοναστήρι του Σωτήρος Χριστού του Λατόμου ή των Λατόμων, πιθανόν από την παράσταση του περίφημου ψηφιδωτού του “Οράματος Ιεζεκιήλ” στο τεταρτοσφαίριο της κόγχης του ιερού βήματος, που αποκαλύφθηκε με θαυματουργικό τρόπο στο μοναχό και άγιο Σενούφιο, ύστερα από μεγάλο σεισμό.
Αυτό συνέβη τον 9ο αιώνα στα χρόνια του Λέοντος Αρμενίου (813 – 820). Επιπλέον επικρατεί και η άποψη ότι το όνομα “Μονή Λατόμου” οφείλεται στα λατομεία που υπήρχαν στην περιοχή.
Η αφιέρωση της μονής στη μνήμη του Οσίου Δαβίδ του δενδρίτου έγινε στα 1921 όταν από τζαμί, γνωστό με την επωνυμία Suluca Κεραμεντίμ ή Μουράτ, ξανάγινε χριστιανικός ναός από ανάγκη να τιμηθεί ο “ἐν Θεσσαλονίκῃ ἀσκήσας οὗτος Ἅγιος” και υπήχθη στην ενορία των Ταξιαρχών.
Η ιστορία της μονής μπορεί να συνοψισθεί ως εξής: Η κόρη του αυτοκράτορα Μαξιμιανού Γαλερίου, Θεοδώρα, έχτισε σ’ αυτόν τον χώρο που λειτουργούσαν λατομεία, «βαλανείο» (λουτρό) που κρυφά λειτουργούσε ως “ἱερόν πνεύματος Θεοῦ καταγώγιον”. Κατά τους μελετητές η Θεοδώρα είχε κρυφά κατηχηθεί στη χριστιανική πίστη και βαπτισθεί από τον Αρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης Αλέξανδρο και στην πρώτη ευκαιρία που ο πατέρας της έφυγε από τη Θεσσαλονίκη για κάποια εκστρατεία μετέτρεψε το ρωμαϊκό βαλανείο σε χριστιανικό ναό. Πηγές αναφέρουν ότι όταν πληροφορήθηκε ο αυτοκράτορας το γεγονός αυτό διέταξε και θανάτωσαν την κόρη του.
Το καθολικό του μοναστηριού είχε διακοσμηθεί με ψηφιδωτά και ανεικονικές τοιχογραφίες με δαπάνη κάποιας άγνωστης γυναίκας, όπως αναφέρεται στην αφιερωματική επιγραφή που συνοδεύει το ψηφιδωτό.
Η άγνωστη αυτή γυναίκα, σύμφωνα με τις πηγές, είναι η Θεοδώρα κόρη του Γαλερίου. Τον 12ο αιώνα η μονή ανακαινίζεται και διακοσμείται με τοιχογραφίες, ενώ στο τέλος του επόμενου αιώνα ή στις αρχές του 14ου αιώνος ανανεώνεται ο ζωγραφικός διάκοσμος του καθολικού.
- Υπεύθυνος: Αρχιμανδρίτης Γρηγόριος Ματζιαρλής
- Τηλέφωνο: 2310 261376
- Διεύθυνση: Αρχή Τιμοθέου, Τ.Κ.: 546 33 Θεσσαλονίκη
Ιερό Παρεκκλήσιο αγίου Παντελεήμονος
Ο άγιος Παντελεήμονας βρίσκεται στη συμβολή των οδών Εγνατίας και Ιασωνίδου, κοντά στην Ροτόντα. Το κτίσμα, όπως σώζεται σήμερα, είναι σταυροειδής ναός με δύο τρούλους. Στις τρεις πλευρές του (εκτός από την ανατολική) είχε στοά, η οποία καταστράφηκε στις αρχές του 20ού αιώνος. Η στοά μάς είναι γνωστή από παλαιότερα σχέδια και φωτογραφίες και η θέση της αποκαλύφθηκε με ανασκαφικές έρευνες. Ο ναός στον κεντρικό χώρο είχε κοντά στις γωνίες των τοίχων τέσσερις κίονες, που δίνουν στην κάτοψη το σχήμα του εγγεγραμμένου σταυρού. Το κτίσμα ανήκει δηλαδή στους λεγόμενους σύνθετους τετρακιόνιους σταυροειδείς εγγεγραμμένους ναούς. Έχει νάρθηκα και δύο παρεκκλήσια στο ανατολικό τμήμα, όπου κατέληγε η στοά που καταστράφηκε.
Εκτός από τον κεντρικό τρούλο και τον τρούλο που σώζεται στο νάρθηκα, είναι βέβαιο πως ο ναός είχε τρούλους και στη στοά. Η κατανομή τους όμως δεν ήταν τόσο συμμετρική και σωστή, όπως σε άλλα μνημεία της παλαιολόγειας εποχής (π.χ. Ι.Ν. Αγίας Αικατερίνης και Ι.Ν. Αγίων Αποστόλων).
Τοιχογραφίες αποκαλύφθηκαν μετά την καθαίρεση των τουρκικών επιχρισμάτων στο 1953. Στο νάρθηκα και στον κυρίως ναό οι τοιχογραφίες ανήκουν στην εποχή της Τουρκοκρατίας, όμως στην πρόθεση και στο διακονικό σώζονται τοιχογραφίες με παραστάσεις της Παναγίας με τον Χριστό, Διακόνων, Αγίων και Ιεραρχών, οι οποίες έχουν χρονολογηθεί στα τέλη του 13ου αρχές του 14ου αιώνος.
Γύρω στο 1998 αποκαλύφθηκαν και άλλα τμήματα τοιχογραφίας του 13ου αιώνος κατά την καθαίρεση κονιαμάτων στο βόρειο παρεκκλήσιο.
Το σημερινό όνομα άγιος Παντελεήμονας είναι πολύ νεότερο. Για το αρχικό όνομά του δεν υπάρχουν σαφείς πληροφορίες. Γενικά ταυτίζεται με τη γνωστή από τις βυζαντινές πηγές μονή του Κυρ Ισαάκ, την μονή της Περιβλέπτου. Την μονή αυτή έχτισε ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Ιάκωβος (1295-1314), που έγινε μοναχός με το όνομα Ισαάκ. Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας ο ναός έγινε τζαμί με το όνομα Ισακιέ Τζαμί. Η ονομασία οδήγησε στην άποψη ότι το κτίσμα ταυτίζεται με τη μονή Περιβλέπτου του Κυρ Ισαάκ. Το θέμα όμως είναι ακόμη ανοιχτό στην έρευνα.
Υπεύθυνος: Πρωτοπρεσβύτερος Θεολόγος Τσαμπάζης
Τηλέφωνο: 2310 204150
Διεύθυνση: Αρριανού με Ιασωνίδου, Τ.Κ.: 546 35 Θεσσαλονίκη
Ιερό Παρεκκλήσιο αγίου Αντωνίου
Το ιερό παρεκκλήσιο του αγίου Αντωνίου βρίσκεται στο ανατολικό τμήμα της παλιάς πόλης της Θεσσαλονίκης, στη γωνία των οδών Δ. Μαργαρίτη και Φιλικής Εταιρείας, πολύ κοντά στην πλατεία Ιπποδρομίου, που αποτελούσε, κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας τον πυρήνα του Ελληνισμού της πόλης. Ο ναός του αγίου Αντωνίου είναι μεταγενέστερο κτίσμα, χρονολογούμενο στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνος μ.Χ. και αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα «δίκλιτης» κεραμοσκέπαστης βασιλικής με στοά, που δυστυχώς όμως δε σώζεται σήμερα. Ο μικρός ναός που συνοδευόταν και από μία σειρά κτισμάτων ήταν εξάρτημα του παλιού ναού του αγίου Κωνσταντίνου που υπήρχε στη σημερινή πλατεία Ιπποδρομίου και κατεδαφίστηκε, για να κτισθεί στη θέση του, νέος ναός. Η ανατολική πλευρά του ναού του αγίου Αντωνίου στηριζόταν στα τείχη της περιοχής που κατεδαφίστηκαν λίγο αργότερα. Ακόμη υπάρχουν ενδείξεις πως παράπλευρα υπήρχε στον ίδιο χώρο κάποιο αρχαίο κτίσμα, πιθανότατα παρεκκλήσιο, που χρησιμοποιούνταν ως χώρος λατρείας.
Ο άγιος Αντώνιος λειτούργησε και στη Θεσσαλονίκη ως ο προστάτης άγιος των ψυχικά ασθενών, όπως τον θέλει η χριστιανική παράδοση. Μάλιστα βρέθηκαν στο ναό σιδερένιοι χαλκάδες με τους οποίους δένονταν οι ασθενείς έχοντας την ελπίδα και την πίστη ότι ο άγιος θα τους θεραπεύσει.
Πλησίον του ναού υπάρχει και λειτουργεί το Οικοτροφείο Αρρένων Φοιτητών “Ο άγιος Αντώνιος”, στο οποίο διαμένουν φοιτητές διαφόρων σχολών και τμημάτων των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων της Θεσσαλονίκης.
- Υπεύθυνος: Πρωτοπρεσβύτερος Δρ. Χρυσόστομος Νάσσης
- Τηλέφωνο: 2310 237871
- Διεύθυνση: Δημητρίου Μαργαρίτη 4, Τ.Κ.: 546 21 Θεσσαλονίκη