Του Αρχιμ. Δημητρίου Τζιαφά, Ιεροκήρυκος της Ι.Μ.Θ.
«σήμερον γὰρ ἐν τῷ οἴκῳ σου δεῖ με μεῖναι» (Λουκ. 19,5)
Αδελφοί μου ευλογημένοι,
η Κυριακή του Ζακχαίου κατέχει ιδιαίτερη θέση στη λειτουργική πορεία της Εκκλησίας, καθώς μας θέτει ενώπιον του μυστηρίου της σωτηρίας ως προσωπικής συνάντησης με τον Χριστό. Πριν ακόμη αρχίσει η εντατικότερη περίοδος της πνευματικής προετοιμασίας, το αγιαστικό και πνευματοφόρο Τριώδιο, η Εκκλησία μάς παρουσιάζει ένα ευαγγελικό γεγονός που αποκαλύπτει με σαφήνεια τον τρόπο με τον οποίο ο Θεός εισέρχεται στη ζωή του ανθρώπου όχι ως επιβράβευση αρετής, αλλά ως κλήση μεταμορφωτικής αγάπης.
Το πρόσωπο του Ζακχαίου είναι χαρακτηριστικό. Αρχιτελώνης, κοινωνικά απορριπτέος και ηθικά επιβαρυμένος, φέρει επάνω του το βάρος της αδικίας και της φιλαργυρίας. Κι όμως, το Ευαγγέλιο αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο: «ἐζήτει ἰδεῖν τὸν Ἰησοῦν τίς ἐστι» (Λουκ. 19,3). Η αναζήτησή του δεν είναι απλή περιέργεια· είναι υπαρξιακή δίψα. Θέλει να γνωρίσει ποιος είναι ο Ιησούς. Και αυτή η εσωτερική κίνηση, όσο ατελής κι αν φαίνεται, γίνεται η αφετηρία της σωτηρίας του.
Η μικρή του σωματική ηλικία, «τῇ ἡλικίᾳ μικρός ἦν», λειτουργεί και συμβολικά. Ο Ζακχαίος συνειδητοποιεί το μέτρο της πνευματικής του κατάστασης, αλλά δεν παραιτείται. Ανεβαίνει στη συκομορέα, πραγματοποιώντας μια πράξη ταπείνωσης και τόλμης. Όπως σημειώνει ο Ιερός Χρυσόστομος, «οὐκ ἔστιν αἰσχύνη τὸ ὑπὲρ σωτηρίας πάντα τολμᾶν» (PG 59, 513). Η επιθυμία της σωτηρίας υπερβαίνει κάθε κοινωνική σύμβαση, διαλύει τα όρια του εγωισμού και απελευθερώνει τον άνθρωπο από τον φόβο της αυτοδικαίωσης, καθώς «ὁ ζητῶν εὑρίσκει» (Ματθ. 7,8).
Το αποφασιστικό σημείο, όμως, δεν είναι ότι ο Ζακχαίος βλέπει τον Χριστό, αλλά ότι ο Χριστός στέκεται και τον βλέπει. Τον καλεί με το όνομά του και του απευθύνει τον λόγο που αλλάζει τα πάντα: «Ζακχαῖε, σπεύσας κατάβηθι· σήμερον γὰρ ἐν τῷ οἴκῳ σου δεῖ με μεῖναι» (Λουκ. 19,5). Η σωτηρία αρχίζει ως θεία πρωτοβουλία. Ο Χριστός δεν περιμένει την τελειότητα του ανθρώπου· με υπομονή και άπειρη πατρική αγάπη κρούει τη θύρα της καρδιάς, «ἰδοὺ ἕστηκα ἐπὶ τὴν θύραν καὶ κρούω» (Ἀποκ. 3,20), προσφέροντας πρώτος την παρουσία Του, για να γεννηθεί μέσα μας η επιστροφή.
Η ανταπόκριση του Ζακχαίου είναι άμεση και έμπρακτη. Η συνάντηση με τον Χριστό μετατρέπεται σε αλλαγή ζωής, σε αποκατάσταση της αδικίας και σε ελεημοσύνη. Και τότε ακούγεται ο σωτηριολογικός λόγος: «σήμερον σωτηρία τῷ οἴκῳ τούτῳ ἐγένετο» (Λουκ. 19,9). Η σωτηρία δεν μετατίθεται στο μέλλον· γίνεται παρόν, όταν ο άνθρωπος ανοίγει τον «οίκο» της ύπαρξής του στη χάρη. Η ευαγγελική περικοπή κορυφώνεται με τη δήλωση της αποστολής του Χριστού: «ἦλθεν ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ζητῆσαι καὶ σῶσαι τὸ ἀπολωλός» (Λουκ. 19,10). Ο Θεός, κινούμενος από άπειρη φιλανθρωπία, δεν στέκεται απέναντι στον άνθρωπο ως δικαστής, αλλά ως σωτήρας και λυτρωτής.
Η σημερινή Κυριακή λαμπρύνεται, καθώς συμπίπτει με τη μνήμη του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου, Αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως. Ο μεγάλος αυτός Πατέρας δεν είναι μόνο δεινός ρήτορας· είναι διδάσκαλος της Εκκλησίας, που με απαράμιλλη θεολογική ακρίβεια διατύπωσε το μυστήριο της Αγίας Τριάδος, τη θεία οικονομία της Ενανθρωπήσεως και το ήθος της αληθινής θεογνωσίας. Γι’ αυτό και επισημαίνει ότι δεν είναι κάθε στιγμή, ούτε κάθε τρόπος κατάλληλος για λόγο περί Θεού: «οὐ παντὸς τὸ θεολογεῖν, οὐδὲ παντὸς καιροῦ, οὐδὲ πάντων περὶ πάντων» (Λόγος ΚΖ΄, PG 36, 16). Η θεολογία, στην παράδοση της Εκκλησίας, δεν είναι επίδειξη λόγου, αλλά καρπός καθαρής ζωής και ταπεινής εμπειρίας.
Παράλληλα, στο ίδιο πνεύμα, ο Άγιος Γρηγόριος θέτει ως κλειδί της σωτηρίας την πραγματική πρόσληψη της ανθρώπινης φύσης από τον Χριστό: «τὸ γὰρ ἀπρόσληπτον, ἀθεράπευτον· ὃ δὲ ἥνωται τῷ Θεῷ, τοῦτο καὶ σῴζεται» (Ἐπιστ. 101, PG 37, 181). Με άλλα λόγια, ο Χριστός εισέρχεται στην ανθρώπινη κατάσταση όχι επιφανειακά, αλλά ως ιατρός και σωτήρας, για να θεραπεύσει και να ανακαινίσει τον άνθρωπο εκ των έσω. Έτσι εξηγείται και το Ευαγγέλιο του Ζακχαίου: ο Κύριος δεν στέκεται στην εξωτερική εικόνα ενός ανθρώπου, αλλά μπαίνει στον «οίκο» του, αγγίζοντας την καρδιά της ζωής του, και από εκεί ξεκινά η μεταστροφή.
Εδώ συναντώνται, λοιπόν, ο Ζακχαίος και ο Άγιος Γρηγόριος: η αναζήτηση του πρώτου και η θεολογική μαρτυρία του δεύτερου συγκλίνουν στο ότι η σωτηρία δεν είναι ατομικό κατόρθωμα, αλλά καρπός θείας κλήσης και ελεύθερης ανταπόκρισης. Ο Ζακχαίος, μέσα από την ταπεινή του κίνηση, βρίσκει τον Χριστό· και ο Χριστός, μέσα από την παρουσία Του, ανακαινίζει τον Ζακχαίο.
Αδελφοί μου,
η Κυριακή του Ζακχαίου και η μνήμη του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου μάς καλούν να ανοίξουμε τον «οίκο» της ζωής και της καρδιάς μας στον Χριστό και να επιτρέψουμε στη θεία χάρη να μεταμορφώσει την ύπαρξή μας. Να μη μείνουμε στην επιφάνεια της πίστης, αλλά να πορευθούμε προς τη θεογνωσία που γεννιέται μέσα από τη μετάνοια, την ταπείνωση και την αγάπη. Ας παρακαλέσουμε, λοιπόν, ο Κύριος να μας αξιώσει να ακούσουμε και για εμάς τον λόγο που φανερώνει τη σωτηρία ως παρόν γεγονός: «σήμερον σωτηρία…».
Αμήν.