Του Αρχιμ. Δημητρίου Τζιαφά, Ιεροκήρυκος της Ι.Μ.Θ.
“πᾶς ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται, ὁ δὲ ταπεινῶν ἑαυτὸν ὑψωθήσεται” (Λουκ. 18,14)
Αδελφοί μου ευλογημένοι,
η σημερινή Κυριακή σηματοδοτεί την είσοδο της Εκκλησίας στο αγιαστικό Τριώδιο, την κατανυκτική περίοδο που προετοιμάζει τον άνθρωπο για το μέγα μυστήριο του Θείου Πάθους και της Αναστάσεως του Κυρίου. Με βαθιά παιδαγωγική σοφία, η Εκκλησία δεν αρχίζει αυτή την πορεία με εξωτερικούς κανόνες ασκήσεως ή αυστηρές εντολές, αλλά με ένα ευαγγελικό ανάγνωσμα που αποκαλύπτει το εσωτερικό κριτήριο της πνευματικής ζωής, την ταπείνωση ως αλήθεια της καρδιάς ενώπιον του Θεού. Πριν από κάθε αγώνα, προηγείται η σωστή στάση του ανθρώπου απέναντι στον Θεό.
Η παραβολή του Τελώνου και του Φαρισαίου παρουσιάζει δύο ανθρώπους που ανεβαίνουν στον ναό για να προσευχηθούν. Εξωτερικά επιτελούν το ίδιο πνευματικό καθήκον· εσωτερικά, όμως, εκφράζουν δύο εντελώς διαφορετικούς τρόπους υπάρξεως.
Ο Φαρισαίος στέκεται ενώπιον του Θεού με επίγνωση των έργων του και βεβαιότητα για την αρετή του. Η προσευχή του, αντί να γίνει κοινωνία με τον Θεό, μετατρέπεται σε λόγο αυτοαναφορικό και συγκριτικό: «ὁ Θεός, εὐχαριστῶ σοι ὅτι οὐκ εἰμὶ ὥσπερ οἱ λοιποὶ τῶν ἀνθρώπων» (Λουκ. 18,11). Η ευχαριστία χάνει τον χαρακτήρα της δοξολογίας και γίνεται μέτρο αυτοδικαίωσης.
Ο Τελώνης, αντίθετα, στέκεται «μακρόθεν». Η στάση του σώματος αποκαλύπτει την κατάσταση της ψυχής του. Δεν τολμά ούτε τα μάτια να υψώσει, γιατί γνωρίζει την πνευματική του φτώχεια. Η προσευχή του είναι σύντομη, αλλά αληθινή και σωτήρια: «ὁ Θεός, ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ» (Λουκ. 18,13). Δεν προβάλλει έργα, δεν επικαλείται αρετές· παραδίδεται στο έλεος του Θεού.
Η κρίση του Κυρίου ανατρέπει κάθε ανθρώπινο υπολογισμό: «κατέβη οὗτος δεδικαιωμένος εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ παρ’ ἐκεῖνον» (Λουκ. 18,14). Η δικαίωση δεν απονέμεται στον άνθρωπο που θεωρεί τον εαυτό του δίκαιο, αλλά σε εκείνον που αναγνωρίζει την ανάγκη του για σωτηρία. Ο Ιερός Χρυσόστομος τονίζει με σαφήνεια ότι «οὐ τὰ ἔργα ἐκατέστησαν τὸν τελώνην δίκαιον, ἀλλὰ ἡ ταπείνωσις» (PG 64, 475). Η ταπείνωση γίνεται ο τόπος όπου ενεργεί η χάρη του Θεού.
Η Εκκλησία τοποθετεί συνειδητά αυτή την παραβολή στην αρχή του Τριωδίου, για να μας προφυλάξει από τον πιο ύπουλο πνευματικό κίνδυνο, την αυτοδικαίωση και την οίηση, τον εγωισμό. Ο Φαρισαίος δεν απορρίπτεται για τα έργα του, αλλά γιατί τα μετέτρεψε σε μέτρο κρίσεως του εαυτού του και των άλλων. Όπως διδάσκει ο Άγιος Βασίλειος ο Μέγας, «ὁ ἑαυτὸν δικαιῶν, ἑαυτὸν κατακρίνει» (PG 31, 212), διότι αφαιρεί από τον Θεό το δικαίωμα της κρίσεως.
Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος επισημαίνει ότι «οὐδὲν οὕτως ἀπόλλυσι τὴν ἀρετὴν ὡς ἡ οἴησις» (Λόγος Λ΄, PG 36, 109). Η αρετή, όταν συνοδεύεται από υπερηφάνεια, χάνει τη σωτηριολογική της δύναμη. Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής εμβαθύνει ακόμη περισσότερο, αποκαλύπτοντας τη ρίζα αυτής της πλάνης στη φιλαυτία, από την οποία γεννώνται όλα τα πάθη: «φιλαυτία ἐστὶν ἡ ἄλογος τοῦ σώματος φιλία» (Κεφάλαια περὶ ἀγάπης, PG 90, 964).
Αντίθετα, ο Τελώνης σώζεται όχι επειδή αγνόησε την αμαρτία του, αλλά επειδή στάθηκε στην αλήθεια της ύπαρξής του ενώπιον του Θεού. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, ερμηνεύοντας ακριβώς αυτή την παραβολή, διδάσκει ότι «ἡ ταπείνωσις ἐστὶν ἡ ἀλήθεια τῆς ψυχῆς ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ» (PG 151, 45). Η ταπείνωση δεν είναι αυτοκατάκριση, αλλά αποδοχή της αλήθειας και άνοιγμα στη θεραπευτική ενέργεια της χάριτος.
Γι’ αυτό και το Τριώδιο δεν αρχίζει με νηστεία, αλλά με προσευχή· όχι με κανόνα, αλλά με μετάνοια. Η Εκκλησία μας διδάσκει ότι ο δρόμος προς το Πάθος και την Ανάσταση περνά πρώτα από τη συντριβή της καρδιάς. Όπως μαρτυρεί ο ψαλμικός λόγος, «καρδίαν συντετριμμένην καὶ τεταπεινωμένην ὁ Θεὸς οὐκ ἐξουδενώσει» (Ψαλμ. 50,19).
Αδελφοί μου,
η Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου ανοίγει το Τριώδιο ως πρόσκληση επιστροφής στην αλήθεια της καρδιάς. Μας καλεί να εγκαταλείψουμε τη σύγκριση και την αυτοδικαίωση και να σταθούμε ενώπιον του Θεού με ειλικρίνεια, ταπείνωση και εμπιστοσύνη στο έλεός Του. Αν μάθουμε να προσευχόμαστε με τον στεναγμό του Τελώνου, τότε ολόκληρη η πορεία του Τριωδίου θα γίνει πορεία θεραπείας, φωτισμού και ζωής. Ας παρακαλέσουμε, λοιπόν, ο Κύριος να μας χαρίσει το φρόνημα της ταπεινώσεως, για να αξιωθούμε και εμείς της δικαιώσεως ως “οι ευλογημένοι του πατρός” που γεννά το έλεος του Θεού και χαρίζει την αιώνιο ζωή και βασιλεία.
Αμήν.